Savaş çıkaracak sebepler çözülmedi: İran – İsrail barışı meyyit doğacak

İran ile İsrail ortasında varılan ateşkesin akabinde Orta Doğu’da yeni bir istikrar oluşuyor.

Bölgede büyük bir güç olarak karar süren İran güç kaybediyor, lakin buna karşılık ABD Başkanı Donald Trump’ın da İsrail’e olan tenkitleri de muhtemel bir hegemonya konusunda gönüllere su serpiyor.

Ankara, İran ve İsrail savaşının sonlanmasıyla nispeten daha rahat bir hal takınıyor. Milli Savunma Bakanlığı “İsrail’le olan sorunlar diplomatik yolla çözülebilir” açıklaması yaparken Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın da Trump’la olan samimi pozları daha büyük bir bölgesel savaş konusunda telaşları azalttı. Fakat durum, göründüğü kadar kolay değil.

İsrail ve İran ateşkese gitmiş, yeni müzakerelere oturmaya hazırlanmış olabilir. Lakin Ne İran, ne İsrail, ne de Türkiye şimdi savaşın başlamasına sebep olan hususlara değinmiş değil.

Bu hususların tahlili, barışın devamını sağlayabilir. Fakat bu mevzular çözülmezse, Orta Doğu’daki savaş İran ve İsrail’i aşarak öteki ülkelere sıçrayabilir. Pekala bu mevzular neler?

NÜKLEER PROGRAMA NE OLDU?

Trump, NATO doruğunda yaptığı açıklamada İran’dan nükleer silah programına son vermesi istikametinde taahhüt almayı hedeflediğini söyledi.

Trump, ABD’nin İran’a yönelik bombardımanının savaşı sonlandırdığını savundu ve “program büsbütün yok edildi” dedi.

Ancak, İran’ın ürettiği yüzlerce kiloluk nükleer malzemenin nereye gittiği hala bilinmiyor. Dahası, İran bu materyeli daha korunaklı bir tesise taşıyarak nükleer programının devamını sağlamış olması mümkün.

Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) Lideri Rafael Grossi, bu materyelin İran’ın Kazma Dağı tesisi üzere daha korunaklı ve güçlü tesislere taşınmış olabileceğini düşünüyor.

Bu durumda ABD hücumuyla burnu kanayan İran, kendini korumak için bu materyeli silahlaştırmayı seçebilir.

Trump ise, “İran’ın nükleer programını devam ettirmesi durumunda İran’ı bir kez daha vurur musunuz?” sorusuna, “Elbette” yanıtını verdi.

ASIL MAKSAT ÇİN Mİ?

Trump’ın Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff, taraflar ortasında umut verici temasların sürdüğünü, ABD’nin uzun vadeli bir barış mutabakatı hedeflediğini söyledi.

Trump, İran’ın nükleer programını yine canlandırmaya kalkması halinde askeri seçeneğin masada olduğunu vurguladı.

Ancak tıpkı vakitte yaptırımların gevşetilebileceğine dair sinyaller verdi. İran’ın tekrar inşa süreci için paraya muhtaçlığı olduğunu ve ABD’nin bu sürece mahzur olmak istemediğini söyledi.

Beyaz Saray, “azami baskı” siyasetinin sürdüğünü belirtse de Çin’in İran’dan petrol almasına müsaade verilmesiyle birlikte bu istikrar sorgulanmaya başlandı.

Witkoff, Çin’e verilen bu sinyalin yalnızca ekonomik değil, birebir vakitte İran’a da diplomatik ileti taşıdığını söz etti.

Çin, İran petrolünün en büyük alıcısı pozisyonunda ve ABD yaptırımlarına karşı çıkıyor. Yaptırımların kısmen bile gevşetilmesi İran’a ekonomik açıdan önemli bir nefes alma alanı açabilir.

İSRAİL ‘MUTLAK YOKOLUŞ’ TALEP EDİYOR

Trump’ın açıklamalarının tutarsız olduğu bir öbür mevzu ise, İran’daki rejim değişikliği oldu.

Trump, son celsede “İran’da bir rejim değişikliği istemediğini” söylese de bölgedeki baş müttefiki İsrail bu mevzuda son derece ısrarcı.

Ancak Trump, savaşmak yerine bir muahedeye varmak istiyor. Rejim değişikliğini “Bu yalnızca kaos yaratır” diyerek reddiyor. “ İran’la muahede imzalayabiliriz, bilmiyorum. Bence o kadar da gerekli değil” tabirini kullandı.

Ancak İsrail, “İran halkının kendin özgürleştirmesi” konusunda son derece ısrarcı bir tutum takınıyor.

Savaş sırasında İran televizyonunu hackleyen İsrailli hackerler, halkı isyana davet etmişti. Bu esnada ABD basını ise sürgündeki İran prensi İstek Pehlavi’yi bir “isyancı lideri” olarak öne çıkarmaya devam ediyor.

İsrail, mevcut İran rejimini askeri olduğu kadar siyasi olarak da yok etmek istiyor. Fakat Trump, yok edilmiş bir rejimle muahede yapamaz.

PEKİ YA TÜRKİYE?

Bölgedeki savaşa müdahil olmadan, büyük bir dikkatle takip eden ülke ise Türkiye oldu. Hudut komşusu İran’a bombalar yağarken Türkiye, mümkün bir mülteci akımına hazırlandı.

Ankara, aylar öncesinden İran’dan gelecek mültecilerin değerli bir kısmını kapılarını kapatacağı tarafında karar almıştı. Lakin karar, kaçak geçişleri bir yere kadar engelleyebilir.

Bunun yanında İsrail’in Suriye’deki saldırgan siyaseti ve tampon bölge oluşturarak güney Suriye’yi işgal etmesi, Ankara’da büyük bir rahatsızlık oluşturdu.

Bu konuda ABD Başkanı Trump, arabulucuk görevini üslendi. Trump, İsrail ve Türkiye ortasında diplomasinin yine başlayabilmesi için Tom Barrack ve Steve Witkoff’u görevlendirdi.

Ancak diplomasi şartı, bölgedeki savaşların sonlanmasına bağlı. Şayet İsrail İran’a ya da bilhassa Suriye’ye tekrar saldırırsa, Türkiye ile ilgilerin kurulması güç görülüyor.

Erdoğan, “İsrail ataklarına devam ettiği sürece diplomasi mümkün görünmüyor” değerlendirmesinde bulunmuştu. Türkiye ve İsrail münasebetler, hasebiyle Türkiye ve ABD bağlantıları de İsrail ile İran’ın tekrar savaşıp savaşmayacağına bağlı oldu.